Hỏi đáp

   

Tham nhũng trong hoạt động DN: Nạn nhân và thủ phạm

Khi cán bộ công chức gây khó khăn, DN và người dân sẽ có động cơ đưa hối lộ, khó khăn được giải quyết. Cán bộ công chức có động cơ tiếp tục gây khó khăn… đó là vòng xoáy của tham nhũng phổ biến hiện nay. Hành động DN chủ động dùng tiền bạc hối lộ để giành lợi thế đã cho thấy DN vừa là nạn nhân, vừa là thủ phạm.

Đây là một trong những nội dung được đề cập tới tại chương trình hội thảo trước đối thoại phòng chống tham nhũng lần thứ 12 do VCCI và Thanh tra Chính phủ phối hợp cùng Đại sứ quán Anh tổ chức. 

Sự “phổ biến” đáng buồn

Nếu như các nghiên cứu trước đây và kể cả dư luận xã hội chủ yếu cho rằng DN là nạn nhân của tham nhũng. Nhưng nay thì đã rõ hơn: DN sẵn sàng thỏa hiệp với các tệ nạn, dùng tiền bạc hối lộ để tìm lợi thế trong kinh doanh, giành hợp đồng, hoặc đơn giản “đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn” để phòng ngừa phiền hà, nhũng nhiễu có thể sẽ xảy ra nơi cửa công.

Điều này đã được thể hiện khá rõ qua nghiên cứu về tham nhũng, hối lộ, gian lận trong hoạt động của DN do Cục phòng Chống tham nhũng và Cty Monaco.Cụ thể, có tới 80% DN được hỏi đều cho rằng tham nhũng vặt hiện được xem là rất phổ biến trong các DN hiện nay, trong đó 58% số DN được hỏi cho rằng DN chính là nạn nhân của tham nhũng vặt. 70% cho rằng DN tự động đưa hối lộ để giải quyết công việc, 30% còn lại là do cán bộ công chức gợi ý với các biểu hiện như: kéo dài thời gian giải quyết công việc,không giải thích rõ quy trình và cố tình bắt lỗi DN, hù dọa gây sức ép…Trước những biểu hiện đó 42,2% chờ đợi,38,1% đưa hối lộ và chỉ có 19,7% tố cáo.

Một hình thức khác cũng được xem là khả phổ biến là tham nhũng, hối lộ trong quan hệ DNNN và DNTN (hối lộ thương mại) biểu hiện phổ biến là lãnh đạo, quản lý DNNN nhận hoa hồng, “gửi giá” trong các hợp đồng ký kết với DNTN, trong đó có 40% số DNTN phải sử dụng “chi phi không chính thức” để tiếp cận nguồn vốn NH.

Một nghiên cứu của Dự án Sáng kiến Xây dựng tính Nhất quán và Minh bạch trong Quan hệ Kinh doanh tại Việt Nam (ITBI) cũng cho thấy khoản “lại quả” trích lại cho đối tác thường <5% giá trị của thương vụ và tỷ lệ trích lại trong ngành dịch vụ thường cao hơn các ngành sản xuất, thương mại. Đã có 40,5% DN được khảo sát có chính sách chi hoa hồng cho đối tác kinh doanh, chỉ 22,7% DN xem chính sách này có hiệu quả

Ngoài ra, hiện tượng tham nhũng, gian lận ngay trong nội bộ DN hiện nay cũng được xem là khá phổ biến với các biểu hiện như: ăn chia, hối lộ giữa Cty mẹ và Cty con, các cấp quản lý sử dụng tài sản chung vào mục đích cá nhân,người đứng đầu bố trí người thân tín vào các vị trí quan trọng trong DN…

Liêm chính - giá trị cốt lõi của DN

Tuy nhiên, bức tranh về liêm chính trong DN không hẳn chỉ có màu xám như trên mà thực tế có nhiều DN nhờ có nền tảng quản trị chuyên nghiệp, có triết lý và văn hóa kinh doanh, trong đó liêm chính được coi là một trong những giá trị cốt lõi đã giúp giảm thiểu được những tiêu cực trong hoạt động kinh doanh của mình. Trường hợp Khu công nghệ cao TP HCM (SHTP) là một ví dụ, khu công nghệ này đã ký kết đạo đức kinh doanh và phòng chống tham nhũng với hầu hết các DN hoạt động trong khu công nghiệp. Bên cạnh đó, công khai minh bạch các thủ tục hành chính trên website và nơi làm việc của SHTP, đưa CNTT vào quản lý và phục vụ DN: phần mềm quản lý thông tin DN, phần mềm tiếp nhận ý kiến của DN. Thậm chí còn xây dựng diễn đàn đạo đức kinh doanh, tiếp DN định kỳ vào chiều thứ 6 hàng tuần, đối thoại với DN định kỳ hàng tháng…

Hay như trường hợp Cty Vinamilk, để giảm thiểu gian lận, tham nhũng…Cty đã tổ chức kiểm soát qua nhiều phân lớp: Thiết kế kiểm soát – Thực thi kiểm soát – Kiểm tra độc lập sự tuân thủ các kiểm soát. Đồng thời, tăng cường việc kiểm tra chéo thông qua tự kiểm tra và kiểm tra độc lập của bên thứ ba.Phân tách rõ ràng các nhiệm vụ, trách nhiệm của các phân lớp.

Ông Nguyễn Trung, giám đốc quản trị nội bộ và quản lý rủi ro Cty Vinamilk cho biết, Cty có chế tài rất rõ ràng, bất kỳ người nào bị phát hiện tham nhũng sẽ bị cách chức, chuyển công việc khác thậm chí là sa thải, các biểu hiện, hoạt động có dấu hiệu tham nhũng, hối lộ sẽ được kiểm toán nội bộ tổ chức điều tra một cách độc lập… Các quyết định quan trọng đều được kiểm soát tính tuân thủ chính sách, quy định trước khi trình cấp có thẩm quyền phê duyệt. Những dấu hiệu về tham nhũng, hối lộ đều được kiểm soát qua hai lớp: Tự kiểm soát và Kiểm tra ngẫu nhiên, độc lập bởi bộ phận thứ ba.

Và giải pháp?

Theo  TS  Antony Stokes, Đại sứ Anh Quốc tại VN, hối lộ làm toàn bộ nền kinh tế trở lên kém hiệu quả, vấn đề là chính lãnh đạo các DN cần phải nhận thấy rằng phòng chống tham nhũng là một cơ hội có thể nâng cao tính hiệu quả của nền kinh tế. Trong đó, một trong những giải pháp là đưa ra những bộ quy tắc ứng xử của chính DN mình để giảm thiểu tham nhũng trong DN. Một trong những vấn đề nữa là cơ chế chính sách đóng vai trò rất quan trọng trong công cuộc phòng chống tham nhũng. Nước Anh vừa ban hành Luật phòng chống hối lộ, trong đó quy định rất rõ DN được làm những gì. Với VN, cần phải đơn giản hóa thủ tục hành chính, làm cho các cơ chế chính sách trở lên đơn giản hơn, có thể áp dụng biện pháp như chính phủ điện tử, hải quan điện tử... “Nước Anh sẵn sàng hỗ trợ VN trong quá trình này” - Đại sứ Antony Stokes

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, để giảm thiểu tình trạng hối lộ trong DN, cần mở rộng đối tượng điều chỉnh của pháp luật phòng chống tham nhũng đối với khu vực tư nhân. Tăng cường chế tài xử lý đối với DN sử dụng biến pháp “đưa hối lộ” nhằm làm méo mó tính chất thị trường cạnh trang lành mạnh. Tiếp tục nghiên cứu khách quan và rõ ràng hơn về “nhóm lợi ích” trong quá trình hoạch định chính sách nhằm bảo vệ quyền lợi nhóm các ngành hàng, kiểm soát mặt trái và hạn chế tiêu cực nhằm của “nhóm lợi ích” gây thiệt hại cho XH. Xây dựng bộ “Quy tắc ứng xử của DN” và vai trò của DN đối với XH. Cam kết thực hiện đạo đức kinh doanh với sự tham gia của DN, tổ chức, hiệp hội kinh doanh và cơ quan nhà nước dưới sự giám sát của cộng đồng XH.

Bên cạnh đó, khuyến khích các DN xây dựng và thực hiện các cơ chế kiểm soát nội bộ và “Quy tắc ứng xử của DN” bao gồm cả những nguyên tắc kinh doanh không tham nhũng, không hối lộ.

TS Trần Đức Lượng - Phó Tổng thanh tra Chính phủ: 
Quan ngại tham nhũng chỉ đứng sau giá cả sinh hoạt

Một nghiên cứu do Thanh tra Chính phủ phối hợp với Ngân hàng Thế giới và một số đối tác thực hiện vào năm 2012 cho thấy, mặc dù  hầu hết các  doanh nghiệp đều cho rằng tham nhũng được coi là vấn đề đáng quan ngại thứ hai, chỉ sau giá cả sinh hoạt đắt đỏ; và có tới 60% số doanh nghiệp được hỏi cho rằng “chi phí không chính thức là khá tốn kém cho doanh nghiệp”; 57% số doanh nghiệp cho rằng “chi phí không chính thức tạo ra môi trường kinh doanh không công bằng giữa các doanh nghiệp”. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu lại cho biết một thực tế khác, đó là chỉ 30% số trường hợp doanh nghiệp đưa hối lộ là do công chức gợi ý, nhũng nhiễu; còn lại có tới 70% số trường hợp đưa hối lộ là do doanh nghiệp chủ động thực hiện. Thực trạng đó chứng tỏ nghiệp vừa là nạn nhân vừa là tác nhân của tham nhũng.

Ông James Anderson - Cố vấn thể chế WB: 
DN chính là giải pháp chống tham nhũng

Chính DN cũng là giải pháp để phá vỡ vòng luẩn quẩn của tham nhũng.Vì vậy, các DN cần phải hiểu rõ các quy định và thực hiện nghiêm túc các quy định hơn.Tuy nhiên, chúng tôi cũng khuyến cáo các cơ quan Nhà nước, cần có động thái làm cho DN không thể dễ dàng đưa hối lộ, chẳng hạn tăng cường các biện pháp công khai minh bạch các thủ tục hành chính ở các địa phương, DN…

Thực tế, nhiều DN trả hối lộ ngay cả trước khi các cán bộ công chức yêu cầu, đây được xem là một nguyên nhân khiến “vòng xoáy” tham nhũng ngày một sâu hơn, tạo điều kiện hơn cho cán bộ công chức gây khó dễ với DN. Vì vậy, DN cần phải hiểu rõ và trang bị các kiến thức, thông tin pháp luật, quy định trong kinh doanh để biến DN thành một giải pháp trong chống tham nhũng chứ không phải là nguyên nhân của tham nhũng.

Ông Nguyễn Quang Vinh Giám đốc Văn phòng DN vì phát triển bền vững (VCCI) : Chính phủ và DN cùng hòa nhịp

Có đến 80% DN nhận thức được rằng tham nhũng có tác dụng tiêu cực đến sự phát triển doanh nghiệp. Tham nhũng kéo dài sẽ ảnh hưởng tới triển vọng phát triển đất nước. Sự tồn tại của tham nhũng bóp méo môi trường đầu tư kinh doanh, cũng như làm suy giảm niềm tin của các DN vào Nhà nước.

Khả năng thiết lập các nhóm, liên minh DN vì liêm chính… là vấn đề mới. Do vậy, cùng với sự thức tỉnh từ phía cộng đồng DN, rất cần sự hỗ trợ của Chính phủ, Bộ, ngành. Chẳng hạn, trong việc mua sắm công, Chính phủ cần có những quy định cụ thể khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi cho DN liêm chính. Đồng thời, Chính phủ lên danh sách đen những DN có dấu hiệu tiêu cực. Chỉ khi bàn tay DN - bàn tay Chính phủ cùng hòa nhịp thì phòng chống tham nhũng mới hi vọng chuyển biến.

 

Quốc Anh - dddn.com.vn